Co to jest synagoga ?

Synagoga z hebrajskiego Bejt knesset (dom zgromadzenia - obiekt będący miejscem spotkań, m.in. w celu odprawiania obrzędów religijnych), Bejt Midrasz (dom nauki, szkoła - miejsce studiowania Tory i Talmudu), Bejt Tefila (dom modlitwy) - oraz niehebrajskim terminom w języku jidysz szul (szkoła), dawnszul (szkoła modlitwy) jak również w przypadku judaizmu reformowanego sinagoge. Powszechnie używane słowa w języku polskim odpowiadające pojęciu synagogi to bożnica lub bóżnica - czyli miejsce poświęcone Bogu, dom modlitwy, religijna szkoła żydowska. Dużo rzadziej używane jest określenie tempel - świątynia, odnoszące się do synagog judaizmu reformowanego.

Historia synagog w Mysłowicach

1. Stara Synagoga w Mysłowicach - pierwsza, najprawdopodobniej drewniana. Została zbudowana około 1751 r. , gdyż z tego roku pochodzi pierwsza wzmianka o jej istnieniu. Data i okoliczności jej zniszczenia nie są jednak znane.

2. "Druga" Synagoga w Mysłowicach - synagoga znajdująca się na rogu dzisiejszej ul. H. Kołłątaja i pl. Mieroszewskich ( zdjęcie poniżej ).



W okresie przed plebiscytem uliczka prowadząca do tej synagogi nazywała się Synagogengasse. Synagoga została zbudowana w 1826 r. Murowany budynek wzniesiono na planie prostokąta. Po wybudowaniu w Mysłowicach nowej, większej synagogi, tę bożnicę sprzedano firmie meblowej "Robak", która to w 1927 r. sprzedała budynek katolickiej parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa. W 1928 r. parafia przeprowadziła stosowny remont według projektu A. Krafczyka i zaadaptowała pomieszczenie na Katolicki Dom Ludowy. Do dnia dzisiejszego niewiele zachowało się z pierwotnego wyposażenia oraz oryginalnych detali architektonicznych dawnej synagogi. Wewnątrz ocalały drewniane galerie dla kobiet obiegające z trzech stron dawną główną salę modlitewną. Elementy te jednak wymagają renowacji.
Budynek dawnej synagogi mieści się na Placu Mieroszewskich

3. Trzecia (dziś już nieistniejąca) synagoga znajdowała się przy pl. Wolności.
Synagoga została zbudowana w latach 1895-1899 przez firmę Ignatza Grünfelda (zdjęcie poniżej).






w dolnej części ( 10 ) znajduje się wejście do synagogi od strony Pl. Wolności.



Z dwiema wysokimi ośmiobocznymi wieżami (zwieńczonymi kopułami) , na których iglicach znajdowały się gwiazdy Dawida , synagoga na pewno była jednym z najbardziej wyróżniających się budynków w mieście Dawniej bożnica była otoczona kutym, stylowym płotem, a przed głównym wejściem znajdowała się wielka kuta brama wjazdowa. Zaraz po wybuchu II wojny światowej, we wrześniu 1939 r. hitlerowcy spalili synagogę, a do odgruzowywania terenu zostali siłą zaciągnięci mysłowiccy Żydzi. Po zakończeniu wojny na miejscu synagogi urządzono skwer. Obecnie jest w tym miejscu parking. Niedawno na terenie ogrodu przed synagogą wybudowano nowy budynek "Holdimeksu" mieszczący obecnie część wydziałów Urzędu Miejskiego.


4. Synagoga w Mysłowicach-Brzezince, przy ul. Starowiejskiej. Synagoga ta została zbudowana w drugiej połowie XIX w. W 1922 r., po rozwiązaniu tutejszej filii gminy żydowskiej, została sprzedana i przestała pełnić funkcje sakralne. Murowany budynek bożnicy wzniesiono na planie prostokąta. Wewnątrz, w zachodniej części, znajdował się przedsionek, z którego wchodziło się do obszernej głównej sali modlitewnej. Do naszych czasów zachował się częściowo jej wystrój zewnętrzny, w tym: ozdobny szczyt fasady głównej. Da się również dojrzeć ,przy odpowiednich warunkach pogodowych, jej poprzednie "zarysy". Jednym z nich jest łuk pomiędzy oknami w górnej części budynku. Został on zamurowany , ale jednak jest wciąż wyraźny i zauważalny w kształcie, tak że można wyobrazić sobie jak kiedyś wyglądał budynek synagogi. Proszę również zwrócić uwagę na górny zarys budynku znacząco różniący się od typowych budynków mieszkalnych. Mimo, że budynek został częściowo przebudowany, nadal można się w nim dopatrzeć kształtu dawnego miejsca sakralnego.


Obecnie znajduje się tutaj zakład fryzjerski.


Kto to był Ignatz Grünfeld ?

Grób rodzinny Grünfeldów na cmentarzu żydowskim w Katowicach na ul. Kozielskiej.



Ignatz (Izaak) Grünfeld urodził się 11 stycznia 1825 r. w Żorach, a zmarł 27 grudnia 1894 r. w Katowicach . Był niemieckim architektem, mistrzem i przedsiębiorcą budowlanym, założycielem firmy Ignatz Grünfeld Baugeschäft. Jego działalność przypadła na drugą połowę XIX w. Działał głównie w Katowicach i przyległych miastach okręgu przemysłowego. Był wieloletnim członkiem katowickiej Rady Miasta. Postać niezwykle zasłużona dla urbanistycznego rozwoju Katowic ( dziś, z racji niemieckiego pochodzenia, na polskim Górnym Śląsku zapomniana).

Przodkowie.

Przodkowie Grünfelda pochodzili ze starego żydowskiego rodu, związanego z Igławą na Morawach. Zajmowali się handlem. Grünfeldowie opuścili Morawy w drugiej połowie XVIII w., kiedy w ówczesnej Austrii cesarzowa Maria Teresa wprowadziła antyżydowskie ustawodawstwo. Rodzina przeniosła się do Woszczyc na Śląsku, miasteczka znajdującego się w ówczesnych Prusach. W 1817 r. handlarz skórą Hirschel Grünfeld przeniósł się z Woszczyc do Żor, gdzie na świat przyszedł Izaak - Ignatz.

Działalność w Katowicach.

Nie wiadomo u kogo i kiedy Ignatz Grünfeld terminował. Wiadomo natomiast, że karierę zaczynał od stanowiska prostego murarza. Pracował na budowach w Gliwicach, Szczecinie i Wrocławiu. Brał udział przy wznoszeniu kopuły na kościele św. Mikołaja w Poczdamie. Do Katowic przybył w 1855 r., w momencie gdy ówczesna przemysłowa wieś przechodziła gwałtowną transformację i modernizację ( której kolejnym etapem było nadanie Katowicom praw miejskich w 1865 r.). W dokumentach budowlanych Katowic jego nazwisko pojawia się po raz pierwszy w 1877 r. . Figuruje tam jako mistrz budowlany, który wznosił kamienicę dla przedsiębiorcy Abrahama (Simona) Goldsteina. Dziś w tym budynku przy ul. Warszawskiej 5 mieści się restauracja i kawiarnia "Kryształowa". W sumie , jego firma zaprojektowała i wybudowała kilkadziesiąt najbardziej reprezentacyjnych budynków w Katowicach oraz okolicznych miastach, w tym starą i nową katowicką synagogę , a także budynek Hotelu Grand przy dawnej Schlossstrasse. Jego firma posiadała własną cegielnię i odkrywkę gliny w ówczesnej podkatowickiej osadzie Karbowa. Elewacje wznoszonych przez niego budynków cechowały niezwykle bogate secesyjne zdobienia. Od chwili nadania Katowicom praw miejskich aż do swojej śmierci, Grünfeld zasiadał w Radzie Miejskiej. Zmarł w 1894 r., a pochowano go na kirkucie przy dzisiejszej ul. Kozielskiej. Miał sześciu synów, z czego dwóch Hugo Grünfeld i Max Grünfeld kontynuowali jego profesję i rozwijali firmę.

Ślady w dzisiejszych Katowicach.

Na katowickim kirkucie przy ul. Kozielskiej/ul. Nad Osiekiem do dziś zachowała się macewa Grünfeldów (Ignatza, Johanny, Hugona, Margerethy i Marianny) z inskrypcją

Hier ruht
Maurermeister
Ignatz Grünfeld
geb. 11. Januar 1825
gest. 27. December 1894.
Wer Gerechtigkeit und Liebeswerk
erstrebt, findet Leben, Heil und Ehre
Spr. Sal. 21,21

Tu spoczywa / mistrz murarski / Ignatz Grünfeld / ur. 11 stycznia 1825 / zm. 27 grudnia 1894 / Kto szuka prawości, dobroci, ten znajdzie życie, powodzenie i chwałę./ [Prz] 21,21

Przy ul. Warszawskiej 12 w Katowicach stoi do dziś jego willa. Została ona wzniesiona w 1870r. Mieściła się w niej siedziba banku PKO BP. Odkrywka gliny, która dziś jest stawem, nazywana jest przez mieszkańców śródmieścia Katowic "Grünfeldem" (w pobliżu lotniska na Muchowcu). Wokół zbiornika ma powstać ogród botaniczny Uniwersytetu Śląskiego.


Wykorzystane materiały do publikacji.

Przypisy :
Izabella Gawin, Dieter Schulze, Reinhold Vetter: Schlesien: deutsche und polnische Kulturtraditionen in einer europäischen Grenzregion. DuMont Reiseverlag, 1999, s. 210. ISBN 377014418X. [dostęp 2010-07-28]. (niem.)

Bibliografia :
" Walter Gruenfeld: Rueckblicke. Echo Library, 2006. ISBN 1406810150. [dostęp 2010-07-28]. (niem.) " Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, red. Ewa Chojecka, wydawca: Muzeum Śląskie, Katowice 2004, ISBN 83-87455-77-6, s. 184.